کتاب ایران از آغاز تا اسلام ( رومن گیرشمن ترجمه محمد معین ) انتشارات علمی و فرهنگی

ایران از آغاز تا اسلام برای اولین‌بار در ســال 1951 میلادی در انتشارات «Payot» در پاریس به چاپ رسید و علاوه بر فارسی، به زبان‌های ایتالیایی، ژاپنی و انگلیسی نیز برگردانده شده است. دکتر محمد معین که این اثر را در ســال 1335 ترجمه کرده است از چهره‌های برجسته و استادان بزرگ فرهنگ و ادب ایران است و سالیان دراز با مؤلف مراوده و دوستی داشته است. گیرشــمن در این اثر با دیدی کلی نشیب‌وفرازهای تاریخ چندهزارساله ایران را با استفاده از مدارک و یافته‌های باستان‌شناسی تشریح کرده است. هرچند نویسنده در این کتاب گزیده‌گویی کرده و مطالب را چکیده‌وار بیان کرده است اما پرداختنش به بیشتر ابعاد تاریخ ایــران، از جمله ادبیات، علوم، هنرها، مذاهب، طبقات اجتماعی و همچنین پرهیز از گرفتار شدن در تنگناهای تاریخ سیاسـی این اثر را به منبعی ارزشمند برای مطالعۀ دانشجویان و محققان تاریخ ایران تبدیل کرده است. خواننده در این کتاب از گذشتۀ مادها و پارسیان، مخصوصاً قوم اخیر، که نخستین شاهنشاهی جهانی را تشکیل دادند و معرف مهم‌ترین قسمت این شعبه از ملل آریایی، یعنی ایرانیان، بودند، آگاه خواهد شــد. در عهد باستان، محوطه‌ای که اقوام ایرانی‌الاصل - آنان که جزوی از قسمت شرقی خانواده بزرگ هند و اروپایی بودند- در آن سکونت داشتند بسیار پهناور بود. ایرانیان از شط فرات تا آسیای غربی و مرکزی و حتی سرحدهای چین و از روسیه جنوبی تا مصب شط سِند را اشغال کردند. پارسیان و مادها، سگزیان و سرمت‌ها، خوارزمیان، سغدیان و بلخیان، کوشانیان و سکاییان، هفتالیان و ساکنان واحه‌های ترکستان چین، اقوام ایرانی‌ای بودند که در اعصار مختلف، ممالک خود را تشکیل دادند، تمدن‌هایی برای خود به وجود آوردند و هنر خویش را طرح ریخته پرورش دادند. این اقوام ایرانی، که بخشی از آنان خانه‌نشین و بخش دیگر بدوی و متحرک بودند، جهان قدیم را سه قسمت کردند: خود آنان مرکز را اشغال کردند و بدین وسیله مغرب -تمدن‌های سامی و یونانی و رومی- را از شرق اقصی یعنی چین و هند جدا ساختند. بنابراین به سهولت می‌توان به اهمیت وظیفۀ میانجی‌گری که اقوام ایرانی در تماس و نزدیکی بین فرهنگ‌های غربی و شرقی و همچنین در توسعۀ تمدن جهانی داشتند، پی برد. گریشــمن در این کتاب کوشیده است که گذشتۀ ایران را از حدود 15هزار سال قبل از میلاد مســیح تا حملۀ اعراب شرح دهد. دست خواننده را می‌گیرد و به درون غارها، اعماق طبقات زیرزمینی و بالای تپه‌ها و پشته‌ها می‌برد تا فرهنگ و تمدن اقوام و ملل ایرانی و غیرایرانی را به او نشان دهد. او از سادگی نخستین جوامع بشری شروع می‌کند و تا دوران تجمل شــاهانۀ اقــوام را در اوج قدرت آنان، پرده به پرده از نظر خواننده می‌گذراند. فصل نخست کتاب به بررسی دوران ماقبل تاریخ پرداخته و ایران را در هزاره‌های پیش از میلاد معرفی می‌کند. اقوام عیلامی و کاسیان در این فصل شرح داده شــده‌اند. فصل دوم مربوط بــه اتفاقات پس از ورود ایرانیان را شــامل می‌شود که با مهاجرت مادها و پارسیان آغاز گشته و با توصیف پادشاهی ماد، اقوام کیمری و سکایی و معرفی گنجینۀ سقز و... ادامه می‌یابد. «شرق ضد غرب» عنوان فصل سوم کتاب است که در آن به شاهنشاهی هخامنشی اشــاره شده و این دورۀ تاریخی را از جهات معرفی پادشــاهان و شــرح اتفاقات مربوط بــه هر یک، هنر، زبان و خط، اوضاع اقتصادی و... بررســی می‌کند. فصل چهارم با پایان سلسلۀ هخامنشی آغاز می‌شود و از روی کار آمدن اسکندر مقدونی تا سلسلسۀ سلوکیان را شرح می‌دهد. اشکانیان که در این کتاب بیشتر با نام پارتیان خوانده می‌شوند، در فصل پنجم معرفی می‌شوند. در این فصل مباحث مربوط به روابط ایشان با یونانیان، دین، اقتصاد، هنر و معماری و... بیان شــده است. فصل آخر کتاب نیز مربوط به دوران ساسانیان بوده و موضوعات بسیاری همچون هنــر، اقتصاد، ادبیات، علوم و... در آن به تفصیل، شرح داده شــده اســت. تصاویر و طرح‌های بسیاری در این اثر گنجانده شده که به فهم مطالب آن کمک بسیاری می‌کند. بی‌جهت نیست که مکس مالوان، باستان‌شناس برجستۀ انگلیسی این کتاب را «تلویزیون عهد باستان» نامیده است. به گفتۀ دکتر احسان یارشاطر، گریشمن با نگارش این کتاب در راه نرفته‌ای قدم گذاشت و از عهدۀ آن به خوبی برآمد. در حالی‌که هنوز هم عدۀ بسیاری آغاز زندگی اجتماعی در ایران را به نام آریایی‌ها می‌شناسند، این کتاب بر مبنای یافته‌های باستان‌شناسی قدمت هویت ایرانی را تا 10 هزار سال پیش به عقب برده است. مزیت دیگر کتاب گیرشــمن این است که تنها به ذکر پادشاهان و جنگ‌های آنان قناعت نکرده است و در هر مبحث از ادیان، هنرها، ادبیات و علوم و زندگانی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بحث می‌کند.